Urbanist Vietnam

BackĐời Sống » Chúng ta học được gì qua cuộc chiến với 'virus' tin giả?

Chúng ta học được gì qua cuộc chiến với 'virus' tin giả?

Dùng nước muối nồng độ thật cao nhỏ vào mũi để sát khuẩn, hay uống sả chanh gừng để chuyển dương tính thành âm tính, v.v. là một vài mẩu tin giả phổ biến trong giai đoạn cao điểm của đợt bùng phát dịch COVID-19 vừa qua. Bước qua một mùa nhiễu loạn thông tin, chúng ta học được gì để nâng cao “sức đề kháng” khi đối phó với tin giả?

Một ngàn lẻ một “biến chủng” tin giả

Nhìn lại đợt dịch thứ tư vừa qua, có thể thấy dạng thức của tin giả không đơn giản chỉ là một mẩu tin ngắn có tính chất thông báo, mà còn biến hóa thành dạng khác nhau: khi là một câu chuyện được người trong cuộc kể lại, khi là video hay bộ ảnh về cuộc sống nơi tâm dịch v.v., thường đánh vào lòng trắc ẩn của người đọc và khiến họ cởi bỏ phòng bị của chính mình.

Theo Psychology Today, có bảy lý do khiến chúng ta có thể rơi vào cái bẫy của tin giả, trong đó cảm xúc được xem là mục tiêu tấn công nòng cốt; yếu tố này đã làm người đọc dễ dàng bỏ qua tư duy phản biện và tin vào những suy nghĩ dựa trên tin giả, dẫu điều đó mang tính phi lý trí.

Các động cơ chính đằng sau các thông tin sai lệch. Ảnh: First Draft. Dịch lại: Thông hiểu thông tin - News Literacy.

Đơn cử như vào tháng 8 vừa qua, trên các trang mạng xã hội bỗng lan truyền một tin tức với tốc độ chóng mặt: một bác sĩ tên Khoa rút ống thở của ba mẹ mình để nhường cho sản phụ. Vào lúc thông tin này chưa được xác minh, dư luận nhanh chóng chia thành các phe trái chiều, một số đông trong đó chọn cách đưa mình vào trong làn sóng biểu dương vị bác sĩ không có thật này, do xúc động từ quyết định hy sinh cao cả trong thông tin bài viết giả mạo đưa ra.

Tưởng chừng như câu chuyện không có thật này vô hại và mang lại các giá trị tốt đẹp cho ngành y, song sự thật đã chứng minh trái lại. Khi các trang tổng hợp thông tin trên mạng xã hội liên tục đăng tải lại bài đăng từ nguồn tin chưa kiểm chứng, gây nên xôn xao lớn trong cộng đồng, dẫn đến sự xuất hiện của vô số bình luận khiếm nhã, tấn công các cơ quan quản lý và cán bộ y tế. Đây cũng là cơ hội để những phần tử kích động chia rẽ người dân và trục lợi.

Thông qua những sự kiện trên, một hiện trạng nổi cộm đã được làm rõ: một lượng lớn người dùng internet tại Việt Nam vẫn chưa trang bị đủ kỹ năng sàng lọc thông tin. Câu chuyện bác sĩ Khoa là một bài học lớn, vì nếu suy xét bình tĩnh hơn, họ sẽ thấy được đây là hành vi trái với đạo đức của nghề y lẫn vi phạm pháp luật, chứ không chỉ dừng lại ở hành động bộc phát của một cá nhân.

Một trong những yếu tố khiến tin giả ngày càng phát triển phức tạp hơn là sự xuất hiện như “nấm sau mưa” của các trang tổng hợp tin tức trên mạng xã hội. Dù không phải nguồn tin chính thống, nhưng những trang này có khả năng cập nhật tin tức rất nhanh chóng. Đồng thời, việc đặt tên theo tên quận, thành phố cũng giúp các đơn vị này dễ chiếm được lòng tin của đọc giả. Mạng xã hội của các trang này có cách thức hoạt động khá giống các đơn vị báo chí, đưa ra các tin tức “nóng,” đặt các link đến bài viết trên trang tổng hợp của họ dưới phần comment.

Trong khoảng thời gian nửa đầu năm nay, trang thông tin điện tử Hà Nội Phố, do một cá nhân quản lý, đã liên tục đăng tải tin tổng hợp về dịch COVID-19. Do đăng video sai sự thực có tiêu đề "Hà Nội Phố Thông Thoáng Trong Ngày Đầu Phong Tỏa #hnp" vào tháng 5/2021, người này đã bị phạt hành chính 12,5 triệu VND và buộc gỡ bỏ nội dung.

Trao đổi với Urbanist, Thạc sĩ Lâm Hoài Bách Cát, giảng viên khoa Báo chí và Truyền thông, ĐH KHXH&NV TP.HCM, cho rằng: "Tin giả tại thời điểm hiện nay đang lợi dụng sự mơ hồ của những vấn đề mới và triển khai theo các góc nhìn rất thiết thực, đánh đúng vào tâm lý của người đọc nên rất dễ chiếm được lòng tin. Ví dụ, do nắm được tâm lý muốn có thuốc chữa COVID hiệu quả thay vì vắc-xin, nên các câu chuyện như dùng giun đất để trị COVID-19 mới có thể lan rộng."

Lựa chọn trạm đọc an toàn

Khi kỹ năng kiểm định thông tin chưa được nâng cao, một trong những cách dễ dàng nhất để đối chứng tin là tham khảo chuyên mục "dọn rác" tin giả, được các đơn vị báo chí, truyền thông lớn trong nước khai thác nhiều trong thời gian chống dịch. Trong đó có thể kể đến chuyên mục Chống tin giả của Thanh Niên, Giả-thật của Tuổi Trẻ hay trang Facebook Thông hiểu thông tin - News Literacy, một dự án do các chuyên gia trong lĩnh vực báo chí và truyền thông gồm ThS Huỳnh Minh Tuấn, ThS Nguyễn Thị Minh Nguyệt, v.v. thành lập, giúp người đọc nâng cao kỹ năng kiểm định thông tin. 

Nói về biện pháp sàng lọc tin giả cho người đọc, Thạc sĩ Bách Cát cho rằng cách tốt nhất là kiểm chứng từ những nguồn tin gốc, thuộc sở hữu của những tổ chức được công nhận. Chẳng hạn, các thông tin liên quan đến COVID-19 đến từ WHO hay những trang web của các tổ chức sức khỏe quốc gia sẽ có độ tin cậy cao hơn.

Một cách khác để kiểm chứng tính chính thống của một trang báo điện là việc trang web đó có hiển thị thông tin về tòa soạn và ban biên tập hay không, vì người đứng đầu của một cơ quan báo chí chính sẽ là tổng biên tập, trong khi các trang thông tin tổng hợp sẽ không có bộ phận kiểm duyệt tin tức và không công khai thông tin này.

Trực quan hơn, tên miền cũng là một dấu hiệu để phân hạng tính chính thống của nguồn đăng. Bô Công Thương có đưa ra hướng dẫn cụ thể như sau: “Thường nguồn phát của thông tin xuyên tạc, giả mạo thường là những trang mạng có tên miền nước ngoài như .com, .org, v.v. Các trang mạng chính thống của cơ quan tổ chức Nhà nước có tên miền quốc gia .vn và có địa chỉ, thông tin đăng ký cụ thể rõ ràng trên trang. Các trang mạng xã hội của các cơ quan, tổ chức chính thống, thường sẽ đăng ký với nhà cung cấp dịch vụ và được cung cấp dấu bản quyền (dấu tích xanh).”

Cuối cùng, biện pháp mạnh nhất và cũng đã đạt được hiệu quả nhất định trong việc phòng chống đưa thông tin sai lệch đó là Luật an ninh mạng chính thức được áp dụng vào 01/01/2019. Theo đó, mức phạt hành chính đối với người tung tin giả về COVID-19 là 5–10 triệu VND, đối với tổ chức vi phạm sẽ là 10–20 triệu VND. Ngoài ra, tùy vào tính chất, mức độ vi phạm, khi bị truy cứu trách nhiệm hành sự, mức phạt có thể lên đến 1 tỷ VND hoặc 7 năm tù giam. Những mức phạt từ bộ luật này đã là một giải pháp thiết yếu và kịp thời, có tính răn đe và hạn chế mức độ thiệt hại từ những thông tin sai lệch và thiếu hiểu biết.

Tất nhiên, việc tin vào tin giả không hẳn là cơ sở chính xác để đánh giá trình độ dân trí của một cá nhân hay nhóm người. Trong một không gian mạng phi tập trung với đa dạng các loại hình truyền thông khác nhau, sự bội thực thông tin có thể khiến màng lọc tin tức của những người thông thái nhất nghẽn tắc. Trong cuộc chiến dài kỳ chống "virus" tin giả, những liều thuốc hiệu quả nhất, bên cạnh kiến thức nền tảng và những biện pháp "cứng" của các đơn vị quản lý, chính là kỹ năng kiểm định thông tin, một kỹ năng mới cần được nhìn nhận đúng tầm quan trọng hơn trong bối cảnh giao tiếp số hóa. 

Bài viết liên quan

- Đời Sống

'Hô biến' bia quá hạn thành nước rửa tay diệt khuẩn

Trong “cơn lũ” tin tức về COVID-19 khiến mọi người hoang mang và lo ngại, những câu chuyện về óc sáng tạo kết hợp cùng tinh thần vì cộng đồng chính là ánh lửa ấm áp đã tỏa sáng giữa toàn cảnh đại dịch...

- Đời Sống

Bước qua một mùa giãn cách, người Sài Gòn mình lại tìm thấy nhau

Trước những xô bồ của cuộc sống, đôi khi chúng ta bỏ lỡ mất những điều đặc biệt xung quanh mình. Trước đây, tại các khu tập thể, chung cư ở Sài Gòn, những người trẻ thường chẳng mấy quan tâm lắm về nh...

- Đời Sống

Bộ lịch Tết đặc biệt với 'người mẫu' là các em chó mèo bị bỏ rơi

Thành lập từ năm 2005, trạm cứu hộ Sài Gòn Time đến nay đã cứu trợ, nuôi dưỡng và hỗ trợ rất nhiều chó mèo bị bạo hành tìm được mái ấm mới. Để lan tỏa rộng rãi thông điệp chó mèo là những người bạn dễ...

- Đời Sống

Chàng trai Hà Nội tạo những hình vẽ ngộ nghĩnh theo tuyến đường chạy bộ trên app Strava

Kết hợp nghệ thuật với thể thao không còn là điều bất khả thi với những tuyệt phẩm bên bờ hồ này.

- Đời Sống

Chàng trai khởi nghiệp thành công với ý tưởng đưa cả 'Tháp Mười' về Hà Nội

Khi nhắc đến từ khởi nghiệp, người ta thường nghĩ đến những ý tưởng đột phá trong lĩnh vực công nghệ. Thế nhưng, anh Lã Quang Khanh đến từ Mê Linh, Hà Nội đã bổ sung ví dụ của mình cho cụm từ này với ...

- Kiến Trúc

Có một tình yêu di sản nồng nàn trong từng câu từ của Tản Mạn Kiến Trúc

Tản Mạn Kiến Trúc là một dự án truyền thông quy mô nhỏ, được thành lập bởi một nhóm bạn trẻ với mong muốn cũng thật nhỏ: kể chuyện kiến trúc của nước mình cho những người trẻ như mình nghe. Từng bước ...

Đồng Sáng Tạo

- Dịch Vụ

Với Homebase, mọi ước mơ sở hữu nhà chung cư, nhà đất hay đất nền đều nằm trong tầm tay

Ở Việt Nam, nhà đất luôn là một trong những lựa chọn đầu tư được quan tâm nhất, nhưng cũng là lựa chọn phức tạp và dễ gặp trở ngại nhất. Nhưng giờ đây, người mua nhà có thể giảm thiểu nhiều rủi ro và ...

- Sức Khỏe

Lấy cảm hứng từ nhịp tim người trầm cảm, nhóm sinh viên ra mắt MV nhạc rap động viên Gen Z dũng cảm chia sẻ lo âu

Phối hợp với Đường dây nóng Ngày Mai, một dịch vụ tư vấn miễn phí qua điện thoại cho người trẻ trầm cảm, một nhóm bạn đã cho ra mắt sản phẩm âm nhạc ‘Mental Sound’ đậm chất Gen Z, từ ngôn ngữ hình ảnh...

- Resort

Khu nghỉ dưỡng Four Seasons The Nam Hai làm mới mình để thu hút khách Việt

Để thích ứng với diễn biến phức tạp của đại dịch COVID-19 trong hơn 18 tháng qua, nhiều khu nghỉ dưỡng cao cấp trong nước đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ để vượt qua những khó khăn trước mắt. Đồn...

- Khách Sạn

Mùa lễ hội này, đón tiệc hoành tráng ngay trên ‘sân nhà’ với Sheraton Saigon Hotel & Towers

Giáng Sinh năm nay đến với Sài Gòn khi thành phố đang bước đầu xây dựng cuộc sống bình thường mới. Dù nhịp sống mới có nhiều thay đổi nhưng mùa lễ hội không vì thế mà kém phần náo nhiệt và ấm cúng.

- Giáo Dục

Học sinh trường Quốc Tế Anh TP.HCM đã chuẩn bị như thế nào để quay trở lại trường học?

Trong những tuần qua, TP. Hồ Chí Minh đã dần làm quen với nhịp sống bình thường mới. Và có lẽ sẽ không lâu nữa, các trường học sẽ chào đón các em học sinh quay trở lại.

- Giáo Dục

Đảm bảo an toàn cho học sinh: Lời khuyên từ chuyên gia giáo dục quốc tế

Một trong những mối quan tâm lớn nhất của người làm cha mẹ là con cái của mình được an toàn về thể chất, cảm xúc và tinh thần khi tới trường.