Urbanist Vietnam

BackVăn Nghệ » Văn Hóa » Liệu thói quen chen hàng của người Việt có thể được giải thích bằng thuyết trò chơi?

Ở Việt Nam, khó mà tìm được một hàng người xếp hàng thẳng thắn ngay ngắn ở nơi công cộng. Tất nhiên ta vẫn sẽ thấy cảnh tượng này ở một số nơi như ngân hàng hay quầy nhập cảnh tại sân bay. Nhưng phần lớn người Việt hiếm khi xếp hàng khi đi mua cà phê, đồ ăn vặt ở rạp chiếu phim, vé tàu, hay hầu hết các hoạt động mang tính cộng đồng tương tự.

Nhiều người thấy vậy thường chỉ than phiền, nhưng chàng nghiên cứu sinh Châu Thanh Vũ ở Đại học Harvard lại có cách lý giải rất thú vị cho hiện tượng này. Trên Uspire, tạp chí online chuyên đưa tin về Việt Nam của Trường Liên kết Thế giới (UWC), chàng trai gốc Phan Rang phân tích tại sao không nên đánh đồng thói quen không xếp hàng với đặc tính văn hóa của người Việt. 

Vũ cho biết: “Những hành động như không xếp hàng, xả rác bừa bãi, quay cóp ở trường học, nói lớn tiếng trên xe buýt hoặc không tuân thủ luật giao thông… (xảy ra) thường xuyên đến nỗi nhiều người xem chúng là một phần của văn hóa Việt.”

“Tuy nhiên, đổ lỗi cho văn hóa luôn dễ dàng hơn là cố gắng tìm hiểu nguồn gốc của vấn đề,” anh tiếp tục. “Không chỉ thế, việc tiếp nhận định kiến này thực sự rất nguy hiểm, bởi chúng ta sẽ không chủ động tìm cách cải thiện hành vi của bản thân.”

Theo Vũ, có thể giải thích ác cảm với việc xếp hàng có liên quan tới lý thuyết của một trò chơi mang tên “Song đề tù nhân” (Prisoner's dilemma). Chàng nghiên cứu sinh giải thích rất thuyết phục:

Song đề tù nhân (Thế tiến thoái lưỡng nan của người tù) là một thí nghiệm tâm lý trong Toán học, trong đó hai tù nhân phải đưa ra lựa chọn: giữ im lặng hoặc nhận tội, người này sẽ không biết quyết định của người kia. Cảnh sát đưa ra lời đề nghị: nếu cả hai đều nhận tội, mỗi người sẽ lãnh án 2 năm tù. Nếu cả hai im lặng, mỗi người sẽ lãnh án 1 năm tù. Tuy nhiên, nếu một trong hai giữ im lặng và người còn lại nhận tội, thì người nhận tội sẽ được thả, còn người giữ im lặng sẽ lãnh án 3 năm tù.

Nếu xét rằng việc xếp hàng có cùng luật chơi với thí nghiệm trên, thì ta sẽ đạt được lợi ích chung khi mọi người đều tuân thủ, nhưng nhiều cá nhân vẫn sẽ hành động theo hướng có lợi cho bản thân họ nhất, bất chấp lợi ích của tập thể. Vả lại, nếu thấy có người cắt hàng mà được hời thì những người khác cũng sẽ làm theo.

“Điều thú vị là, họ không tin rằng tất cả những người còn lại đều sẽ tuân thủ, họ nghĩ rằng kiểu gì cũng sẽ có người cắt hàng, thế nên ngay từ đầu họ chọn cách không tuân thủ việc xếp hàng, bất kể hành động cắt hàng có thật sự sẽ xảy ra hay không.”

Vậy làm thế nào để thay đổi điều này? Vũ đề xuất rằng cần có một số người làm gương trong việc tuân thủ các phép ứng xử này, cho dù họ sẽ bị thiệt thòi lúc ban đầu, nhưng dần dà sẽ khuyến khích người khác làm theo.

Video: Tài khoản Khan Academy trên YouTube.

Anh chia sẻ: "Chưa cần dùng đến những lý thuyết cao siêu, tự bản thân tôi cũng hiểu rằng cần có những người tiên phong trong việc chọn cách ứng xử tốt hơn, như xếp hàng, không gian lận, tuân thủ luật giao thông... Quyết định này ban đầu sẽ gây thiệt thòi cho họ vì sẽ bị người khác lợi dụng. Thế nhưng về lâu về dài, sự tử tế ấy sẽ giúp người khác nhận ra rằng họ có thể an tâm xếp hàng mà không sợ bị ai giành mất lợi ích của mình. Nói cách khác, chỉ khi bạn học cách tôn trọng các luật lệ, bạn mới có thể mong chờ người khác hành động tương tự. Lòng tin chính là chìa khóa giải quyết vấn đề này, và nó xuất phát từ mỗi người chúng ta."

Chẳng ai biết được việc mình chủ động xếp hàng có tạo ra sự khác biệt gì không, nhưng đây là điều đáng suy ngẫm mỗi khi ta phải chờ đợi một dịch vụ nào đó cùng với nhiều người khác.

[Ảnh: Abay.vn]

Bài viết liên quan

- Văn Hóa

Lược sử Số Đề tại Việt Nam

Kể từ khi Việt Nam bắt đầu mở cửa nền kinh tế vài thập kỉ trước, đất nước ta đã phát triển với một tốc độ đáng kinh ngạc nhờ vào sự tác động của xu thế toàn cầu hóa, đầu tư nước ngoài và sự trao đổi k...

- Văn Hóa

Touch Sài Gòn: Khi những điều tử tế bắt đầu từ một ly cà phê

Một ngày nào đó, chúng ta sẽ không còn phải bỏ ra quá nhiều tâm sức để kêu gọi làm những việc tử tế nữa, khi mà lòng tốt đã được gieo trồng và lớn lên trong mỗi người. Đây là khát vọng của một chàng t...

- Văn Hóa

[Ảnh] Từ đốt tre đến bàn thờ: Quy trình sản xuất nhang truyền thống

Thắp hương là một nghi lễ truyền thống thiêng liêng, đã xuất hiện và gắn liền với tín ngưỡng văn hóa của người Việt hàng ngàn năm nay. Mỗi nén hương được thắp lên là một sợi dây vô hình kết nối giữa t...

- Văn Hóa

Câu chuyện đằng sau logo của Urbanist

Đằng sau một thiết kế logo “hoàn hảo” là vô số bản nháp lỗi, một loạt các hình họa có ý tốt nhưng không thỏa đáng, cùng với biết bao chi tiết thừa thãi ban đầu — tuy vậy, cuối cùng tất cả trở thành tư...

- Văn Hóa

Doanh nghiệp xã hội vào cuộc cứu những làng giấy truyền thống cuối cùng của Việt Nam

Trong bối cảnh các chương trình hỗ trợ làng nghề, cộng đồng văn hoá tại Việt Nam đang bị cắt giảm, làm thế nào để tiếp tục bảo tồn và lưu giữ bản sắc dân tộc và các giá trị văn hóa? Zó, một dự án doan...

- Di Sản

Hà Nội năm 1994 qua ống kính của vị Cựu Đại sứ Nhật Bản

Một ngày như bao ngày bình thường khác vào tháng 11 năm 1994, những tiểu thương kinh doanh trên hè phố Hà Nội bắt gặp một hình ảnh khiến họ vô cùng tò mò: một người đàn ông Nhật, tay cầm chiếc máy ảnh...

Đồng Sáng Tạo

- Resort

Khám phá khu phức hợp nghỉ dưỡng và giải trí đẳng cấp 5 sao The Grand Ho Tram Resort & Casino

Chỉ cách Sài Gòn khoảng 120km, Hồ Tràm đang dần trở thành địa điểm nghỉ dưỡng lý tưởng cho các gia đình vào dịp cuối tuần.

- Đồng Sáng Tạo

It's Picniq Time! Tiệc hoàng hôn trên cao của những đôi tai kén nhạc

Picniq, chuỗi sự kiện âm nhạc điện tử hàng tháng, được khán giả ví như những buổi dã ngoại với những "món âm thanh" thịnh soạn hiếm thấy giữa chốn Sài thành. Đây là nơi mà người ta vừa nuông chiề...

- Resort

Kết hợp công việc và nghỉ dưỡng hoàn hảo tại thiên đường biển đảo Phú Quốc

Khi mặt trời dần lặn xuống đường chân trời, chiếu lên những đám mây muôn dải màu sắc rực rỡ từ hồng, tím, cam, đến đỏ rực, đó cũng là lúc bãi biển nguyên sơ tại khu nghỉ dưỡng Novotel Phú Quốc trở nên...

- Ăn & Uống

Pasteur Street khẳng định chiến lược tiếp cận khách nội địa với chi nhánh Xưởng Bia

Thực đơn và không gian của Xưởng Bia là sự lựa chọn tuyệt vời cho những buổi tiệc đông người — hội họp ăn mừng dịp lễ, những buổi team-building cùng đồng nghiệp, kỷ niệm một cột mốc của công ty, hoặc ...

- Giáo Dục

COVID-19: Học sinh tốt nghiệp THPT thích ứng thế nào trước một tương lai bất định?

Trong bối cảnh đại dịch COVID-19 vẫn đang diễn tiếp phức tạp, buổi lễ bế giảng cuối cấp của các em học sinh khối 12 sẽ diễn ra như thế nào?

- Resort

Mövenpick Phú Quốc: Chăm chút ký ức với những khoảnh khắc tuyệt vời

Đối với những ông bố bận rộn thì niềm vui được thả diều cùng con trên bãi biển có lẽ sẽ trở thành một trong những mảnh ký ức mà họ trân quý nhất trong cuộc sống này. “Khi ta nghĩ về thời thơ ấu, những...