Urbanist Vietnam

BackVăn Nghệ » Văn Hóa » Liệu thói quen chen hàng của người Việt có thể được giải thích bằng thuyết trò chơi?

Ở Việt Nam, khó mà tìm được một hàng người xếp hàng thẳng thắn ngay ngắn ở nơi công cộng. Tất nhiên ta vẫn sẽ thấy cảnh tượng này ở một số nơi như ngân hàng hay quầy nhập cảnh tại sân bay. Nhưng phần lớn người Việt hiếm khi xếp hàng khi đi mua cà phê, đồ ăn vặt ở rạp chiếu phim, vé tàu, hay hầu hết các hoạt động mang tính cộng đồng tương tự.

Nhiều người thấy vậy thường chỉ than phiền, nhưng chàng nghiên cứu sinh Châu Thanh Vũ ở Đại học Harvard lại có cách lý giải rất thú vị cho hiện tượng này. Trên Uspire, tạp chí online chuyên đưa tin về Việt Nam của Trường Liên kết Thế giới (UWC), chàng trai gốc Phan Rang phân tích tại sao không nên đánh đồng thói quen không xếp hàng với đặc tính văn hóa của người Việt. 

Vũ cho biết: “Những hành động như không xếp hàng, xả rác bừa bãi, quay cóp ở trường học, nói lớn tiếng trên xe buýt hoặc không tuân thủ luật giao thông… (xảy ra) thường xuyên đến nỗi nhiều người xem chúng là một phần của văn hóa Việt.”

“Tuy nhiên, đổ lỗi cho văn hóa luôn dễ dàng hơn là cố gắng tìm hiểu nguồn gốc của vấn đề,” anh tiếp tục. “Không chỉ thế, việc tiếp nhận định kiến này thực sự rất nguy hiểm, bởi chúng ta sẽ không chủ động tìm cách cải thiện hành vi của bản thân.”

Theo Vũ, có thể giải thích ác cảm với việc xếp hàng có liên quan tới lý thuyết của một trò chơi mang tên “Song đề tù nhân” (Prisoner's dilemma). Chàng nghiên cứu sinh giải thích rất thuyết phục:

Song đề tù nhân (Thế tiến thoái lưỡng nan của người tù) là một thí nghiệm tâm lý trong Toán học, trong đó hai tù nhân phải đưa ra lựa chọn: giữ im lặng hoặc nhận tội, người này sẽ không biết quyết định của người kia. Cảnh sát đưa ra lời đề nghị: nếu cả hai đều nhận tội, mỗi người sẽ lãnh án 2 năm tù. Nếu cả hai im lặng, mỗi người sẽ lãnh án 1 năm tù. Tuy nhiên, nếu một trong hai giữ im lặng và người còn lại nhận tội, thì người nhận tội sẽ được thả, còn người giữ im lặng sẽ lãnh án 3 năm tù.

Nếu xét rằng việc xếp hàng có cùng luật chơi với thí nghiệm trên, thì ta sẽ đạt được lợi ích chung khi mọi người đều tuân thủ, nhưng nhiều cá nhân vẫn sẽ hành động theo hướng có lợi cho bản thân họ nhất, bất chấp lợi ích của tập thể. Vả lại, nếu thấy có người cắt hàng mà được hời thì những người khác cũng sẽ làm theo.

“Điều thú vị là, họ không tin rằng tất cả những người còn lại đều sẽ tuân thủ, họ nghĩ rằng kiểu gì cũng sẽ có người cắt hàng, thế nên ngay từ đầu họ chọn cách không tuân thủ việc xếp hàng, bất kể hành động cắt hàng có thật sự sẽ xảy ra hay không.”

Vậy làm thế nào để thay đổi điều này? Vũ đề xuất rằng cần có một số người làm gương trong việc tuân thủ các phép ứng xử này, cho dù họ sẽ bị thiệt thòi lúc ban đầu, nhưng dần dà sẽ khuyến khích người khác làm theo.

Video: Tài khoản Khan Academy trên YouTube.

Anh chia sẻ: "Chưa cần dùng đến những lý thuyết cao siêu, tự bản thân tôi cũng hiểu rằng cần có những người tiên phong trong việc chọn cách ứng xử tốt hơn, như xếp hàng, không gian lận, tuân thủ luật giao thông... Quyết định này ban đầu sẽ gây thiệt thòi cho họ vì sẽ bị người khác lợi dụng. Thế nhưng về lâu về dài, sự tử tế ấy sẽ giúp người khác nhận ra rằng họ có thể an tâm xếp hàng mà không sợ bị ai giành mất lợi ích của mình. Nói cách khác, chỉ khi bạn học cách tôn trọng các luật lệ, bạn mới có thể mong chờ người khác hành động tương tự. Lòng tin chính là chìa khóa giải quyết vấn đề này, và nó xuất phát từ mỗi người chúng ta."

Chẳng ai biết được việc mình chủ động xếp hàng có tạo ra sự khác biệt gì không, nhưng đây là điều đáng suy ngẫm mỗi khi ta phải chờ đợi một dịch vụ nào đó cùng với nhiều người khác.

[Ảnh: Abay.vn]

Bài viết liên quan

- Văn Hóa

Lược sử Số Đề tại Việt Nam

Kể từ khi Việt Nam bắt đầu mở cửa nền kinh tế vài thập kỉ trước, đất nước ta đã phát triển với một tốc độ đáng kinh ngạc nhờ vào sự tác động của xu thế toàn cầu hóa, đầu tư nước ngoài và sự trao đổi k...

- Văn Hóa

Ngắm bộ sưu tập trang phục 54 dân tộc anh em qua dự án minh họa AR

“Đồng Bào Việt Phục” là dự án sách kết hợp với công nghệ thực tế ảo tăng cường AR (augmented reality), minh họa trang phục truyền thống của 54 dân tộc Việt Nam. Trong đó, mỗi trang sách không chỉ mang...

- Văn Hóa

Sài Gòn ơi, hẹn gặp lại một ngày nắng khi đại dịch lắng xuống nhé

Vì một lý do nào đó, những hoạt động mà tôi chối từ bấy lâu nay bỗng hiện lên như một thước phim hoài niệm trong những ngày "work from home" (làm việc từ xa). 

- Văn Hóa

Touch Sài Gòn: Khi những điều tử tế bắt đầu từ một ly cà phê

Một ngày nào đó, chúng ta sẽ không còn phải bỏ ra quá nhiều tâm sức để kêu gọi làm những việc tử tế nữa, khi mà lòng tốt đã được gieo trồng và lớn lên trong mỗi người. Đây là khát vọng của một chàng t...

- Văn Hóa

Về nghe hát bội: sự kiện đưa nghệ thuật cổ truyền đến gần với Gen Z

Trước dòng chảy mạnh mẽ của du nhập văn hóa, các câu chuyện đáng buồn về sự mai một của các loại hình sân khấu truyền thống có lẽ không phải là một chủ đề quá mới mẻ. Tuy nhiên nỗ lực bảo tồn văn hóa ...

- Văn Hóa

[Ảnh] Từ đốt tre đến bàn thờ: Quy trình sản xuất nhang truyền thống

Thắp hương là một nghi lễ truyền thống thiêng liêng, đã xuất hiện và gắn liền với tín ngưỡng văn hóa của người Việt hàng ngàn năm nay. Mỗi nén hương được thắp lên là một sợi dây vô hình kết nối giữa t...

Đồng Sáng Tạo

- Giáo Dục

Làm thế nào để tận dụng tối đa các điểm ưu việt của dạy-học trực tuyến?

Trước tình hình dịch bệnh trong nước diễn biến phức tạp, hầu hết học sinh, sinh viên vẫn chưa thể trở lại trường học. Trong thời gian này, việc học trực tuyến tại nhà vẫn là một phương pháp thay thế c...

- Giáo Dục

Sinh viên Việt học gì tại trường đại học đào tạo nhà hàng-khách sạn hàng đầu thế giới?

Trong hai năm vừa qua, ngành du lịch toàn cầu đã chịu ảnh hưởng nghiêm trọng từ đại dịch COVID-19. Tuy nhiên, lĩnh vực này được dự đoán sẽ phục hồi và tiếp tục là một trong những ngành kinh tế mũi nhọ...

- Dịch Vụ

Rừng ngập mặn: Giải pháp ‘xanh’ để ứng phó biến đổi khí hậu tại Việt Nam

Đôi khi, giải pháp cho vấn đề cấp bách biến đổi khí hậu không ở đâu xa mà hiện hữu ngay trước mắt.

- Giáo Dục

Phụ huynh cần chuẩn bị gì cho con em ngày tựu trường?

Ngày đầu tiên của năm học mới hay ở ngôi trường mới đều mang lại nhiều bỡ ngỡ không chỉ cho học sinh mà còn cho phụ huynh, đặc biệt trong bối cảnh kịch bản ngày tựu trường bị tác động bởi các hạn chế ...

- Đồng Sáng Tạo

Mekong Plus mang ‘màu áo mới’ tới vùng quê còn khó khăn của miền Tây [phần 2]

Vào buổi sáng thứ hai của chuyến đi, màn sương mềm giăng khắp những cánh đồng xanh tươi như hơi thở của đất trời phả vào trong không khí. Sống ở Sài Gòn, người ta dễ quên mất rằng bình minh có thể tha...

- Giáo Dục

BIS HCMC: Làm thế nào để ứng tuyển thành công vào các trường đại học hàng đầu?

“Câu chuyện không nằm ở trúng tuyển vào trường nào, mà là hướng phát triển của từng cá nhân học sinh.”